Sınavdan sonra ne yapmalı: puanı değil, hangi soruda ne olduğunu okumak

Puan bir sayı, kâğıt bir liste

Puan yalnızca kaç soruyu kaçırdığını söylüyor, hangilerini ve neden kaçırdığını söylemiyor. İkincisi bir sonraki çalışmanın planı olduğu için asıl değerli olan o. Sınavdan çıkınca yapılacak en ucuz iş, hatırlarken hangi sorularda takıldığını yazmak. Birkaç gün sonra o hatıra siliniyor ve geriye yalnız puan kalıyor, yani en az bilgi veren kısım. Bunun pratik hali şu: sınav çıkışında telefona beş satır yazmak, bir hafta sonra yapılacak bütün analizden daha çok bilgi veriyor.

Yanlışları üç kutuya ayır

Birinci kutu: bilmiyordum. İkinci kutu: biliyordum ama soruda göremedim. Üçüncü kutu: bildim ama yanlış işaretledim ya da yetişemedim. Üç kutu üç ayrı çözüm istiyor ve hepsini "çalışmam lazım" diye tek torbaya koymak, zamanın çoğunu yanlış yere harcamak demek. Kutuların hangisinin dolu olduğu, ne yapman gerektiğini neredeyse tek başına söylüyor. Kutulardan hangisinin dolu olduğunu saymak da gerekiyor. Üç yanlışın üçü de aynı kutudaysa sorun tek; üçe dağılmışsa üç ayrı iş var ve önceliklendirmek şart.

Bilmiyordum kutusu: konu eksiği

Bu kutu doluysa iş açık: konuya dön. Ama hangi konuya döneceğini kutu söylüyor, sınavın tamamı değil. Sınav sonrası en yaygın hata, tek bir kötü sonuçtan sonra bütün derse baştan başlamak. Oysa kutuda genelde birkaç başlık toplanıyor ve geri kalan konular zaten duruyor. Baştan başlamak, duran şeyi yeniden çalışmak için ihtiyacı olanı ertelemek oluyor. Bu kutu ayrıca en yavaş kapanan kutu, çünkü gerçekten yeni öğrenme gerektiriyor. Diğer ikisi haftalar değil günler alıyor ve bu yüzden sıralamada önce onlar gelmeli.

Göremedim kutusu: soru dili eksiği

Bu kutu doluysa sorun bilgide değil, sorunun ne istediğini çözmekte. Çözümü de konuya dönmek değil, aynı konunun farklı soru biçimleriyle karşılaşmak. Kendi notundan soru üretmek burada işe yarıyor, çünkü aynı bilgiyi farklı sorulmuş halde görüyorsun. Bu kutu genelde en çabuk kapanan kutu ve en çok net getiren. Bu kutuyu kapatmanın ölçüsü de basit: aynı bilgiyi üç farklı soru biçiminde tanıyabiliyor musun. Tanıyabiliyorsan kutu kapanmış demektir. Aynı bilgiyi farklı sorulmuş halde görmenin neden işe yaradığı ölçülmüş: Karpicke ve Roediger'in 2008 tarihli çalışması yeniden çalışmanın gecikmeli hatırlamada etki vermediğini, sınanmanın verdiğini gösteriyor.

Yetişemedim kutusu: tempo işi

Bu kutu doluysa yapılacak şey daha çok konu çalışmak değil, süreli prova yapmak. Süre baskısı ayrı bir beceri ve süresiz çalışılarak kazanılmıyor. Bir de şu var: yetişememenin sebebi çoğu zaman baştaki bir soruda takılıp kalmak. Kaç soruda ne kadar durduğunu bir kez ölçmek, genelde tek bir alışkanlığı gösteriyor. Süreli provanın gerçekten süreli olması da gerekiyor. Süreyi geçince devam edip "az kalmıştı" demek, ölçümü siliyor ve o ölçüm zaten tek istediğin şey.

Kâğıdı okumak sınavın kendisi kadar öğretiyor

Yanlışın üstüne dönüp doğrusunu üretmek, yeni bir konu okumaktan daha çok iş görüyor. Roediger ve Karpicke 2006 test etmenin öğrenmeyi yalnızca ölçmediğini, artırdığını gösteriyor ve yanlış analizi bunun en keskin biçimi, çünkü tam olarak bilmediğin yerde çalışıyorsun. Doğru yapılan soruların üstünden geçmek ise genelde zaman kaybı. Yanlışa dönmenin zamanı da önemli: Cepeda ve arkadaşlarının 2008 tarihli çalışması en iyi aralığın sınava kalan süreyle ölçeklendiğini gösteriyor, yani yanlışa bir kez değil, açılan aralıklarla birkaç kez dönülüyor.

Yanlış defteri tutmanın işe yarar hali

Yanlışı kopyalamak defter tutmak sayılmıyor. İşe yarayan biçim üç satır: soru neyi istiyordu, ben ne yaptım, doğrusu neden doğru. Üçüncü satır olmadan defter bir arşiv oluyor. Ayrıntılı biçim için yanlış defteri nasıl tutulur sayfasına bak. Defterin kaç sayfa olduğu da bir uyarı işareti. Çok kalın bir yanlış defteri genelde kopyalandığını gösteriyor, çünkü gerçekten analiz edilen yanlış sayısı o kadar hızlı artmıyor.

Kötü sonucun kendisiyle ne yapılır

Kötü bir sonuç bilgi veriyor ama moral de bozuyor ve ikisi karışınca kâğıt hiç okunmuyor. İşe yarayan ayrım şu: sonucu o gün konuşma, kâğıdı ertesi gün oku. Bir gün beklemek duyguyu düşürüyor, bir hafta beklemek ise hatırayı siliyor. Aradaki gün, kâğıdın en çok bilgi verdiği an. Sonucu başkasıyla karşılaştırmak da bu aşamada işe yaramıyor. Kâğıt senin hangi kutunun dolu olduğunu söylüyor ve o bilgi başkasının puanında yok.

Bir sonraki denemeye ne taşınır

Üç kutudan çıkan üç maddelik bir liste, sınavın tamamından daha kullanışlı. Liste kısa olmalı, çünkü uzun liste uygulanmıyor. Deneme analizi ile konu tekrarının nasıl birleştiği için deneme analizi sayfasına bakabilirsin. Listeyi bir sonraki denemeden önce bir kez daha okumak da gerekiyor, yoksa yazılmış olması tek başına bir şey değiştirmiyor.

Yazan: Mert Erarslan (Sınav hazırlığı ve konu rotaları)

Son güncelleme: 2026-08-21 · Yapay zeka desteğiyle hazırlandı, yayımdan önce elden geçirildi.