Problemler nasıl çözülür: cümleyi denkleme çevirme becerisi

Kalıp ezberi neden çöküyor

Yaş problemi, işçi problemi, hız problemi diye ezberlenen kalıplar sınavda soru biraz değiştiği anda işe yaramıyor. Çünkü kalıp bir çözümdü, yol değil. Aynı soruyu iki farklı kalıba sokabilirsin ve ikisi de doğru sonuç verir; ezberlenen tek kalıpsa yalnız bir yolu tanıyorsun. Kalıpları atmak gerekmiyor, ama onları çözümün başlangıcı değil sonucu olarak görmek gerekiyor. Kurmayı öğrenen öğrenci kalıbı zaten kendisi üretiyor ve ürettiği için de unutmuyor. Bunu ölçmek de kolay: bir kalıbı ezberledikten sonra aynı konudan farklı kaynaktan üç soru çöz. Kaçında kalıbın doğrudan işe yaradığını say, sayı genelde beklediğinden düşük çıkıyor.

Cümleyi denkleme çevirmek: tek tek, sırayla

Problemi bir bütün olarak okuyup kafada çözmeye çalışmak en yaygın hata. Bunun yerine cümleleri tek tek al ve her cümleyi ayrı bir satıra çevir. Bilinmeyeni seç, adını ver, sonra her cümleyi o bilinmeyenle yaz. Dört cümlelik bir problem dört satır üretiyor ve o dört satır zaten denklemin kendisi. Bilinmeyeni doğru seçmek de öğrenilebilir bir şey: genelde sorunun sorduğu şeyi değil, öteki her şeyin bağlı olduğu şeyi seçmek daha kısa çözüm veriyor. Satırları yazarken cümlenin sırasını bozma. Sıra bozulunca hangi cümleyi çevirdiğini kaybediyorsun ve aynı bilgiyi iki kez yazmak ya da birini atlamak çok sık oluyor.

Bilinmeyeni sorunun sorduğu şey seçme

Öğrencinin refleksi soruda ne isteniyorsa ona x demek. Çoğu zaman bu en uzun yol oluyor. Bunun yerine bütün ilişkilerin üzerine kurulduğu büyüklüğe x de, sonuca sonunda ulaşırsın. Örneğin karışım sorularında toplam miktara, hız sorularında yola x demek, aranan şeye x demekten daha az adım üretiyor. Bunu birkaç soruda deneyip adım sayısını karşılaştırmak, kuralı okumaktan daha ikna edici oluyor ve bir daha da unutmuyorsun. Seçimi yanlış yaptığını da erken anlarsın: denklemde kesir çoğalıyorsa ve ifadeler uzuyorsa muhtemelen yanlış büyüklüğe x demişsin. O noktada baştan başlamak, devam etmekten hızlı oluyor.

Tablo, üç büyüklüklü problemlerde zorunlu

Hız, işçi ve karışım problemlerinin hepsinde üç büyüklük var ve ikisi verilip üçüncüsü isteniyor. Bu tip soruları kafada tutmak yerine küçük bir tabloya yaz: satırlar durumlar, sütunlar büyüklükler. Tablo doldurulunca denklem zaten görünüyor. Sözel problem çalışmalarının söylediği de bu: gösterimi değiştirmek, problemi kolaylaştırmıyor ama görünür kılıyor ve görünen problem çözülebiliyor.

Oran ve yüzde ayrı bir aile

Oran ve yüzde soruları öteki problemlerden farklı çalışıyor, çünkü burada kurma değil dikkat sorun oluyor. Neyin neye oranlandığı, artışın hangi sayı üzerinden hesaplandığı. Bir sayı yüzde yirmi artıp sonra yüzde yirmi azalınca başa dönmüyor ve öğrencilerin çoğu bunu bir kez yanlış yapmadan öğrenmiyor. Bu ailede yanlış defteri özellikle işe yarıyor, çünkü hatalar tekrar eden birkaç tipte toplanıyor. Bu ailede sayıları küçük tutup elle denemek de öğretici: yüz lira üzerinden hesap yapmak, harflerle uğraşmadan neyin neye oranlandığını gösteriyor ve kural oradan kendiliğinden çıkıyor.

Çözdükten sonra ikinci soruyu sor

Bir problemi çözdükten sonra kapatma; şunu sor: bu soruyu hangi tek değişiklik zorlaştırırdı. Sayıyı mı, ilişkiyi mi, sorulan şeyi mi. Bu soru seni kalıptan çıkarıp yapıya bakmaya zorluyor. Öğrenmenin aktarımı tam burada oluyor: bir soruda öğrendiğin şeyin başka bir soruda işe yaraması, ancak yapıyı görürsen mümkün. Yoksa her yeni soru sıfırdan başlıyor ve çözdüğün yüz soru sana yüz ayrı bilgi bırakıyor.

Zaman: takılırsan bırak, dönmeyi planla

Problemler TYT'de en çok zaman yiyen sorular ve takılan öğrenci genelde bırakmıyor. Kendine bir sınır koy: iki dakika içinde denklemi kuramadıysan işaretle ve geç. Kurulamayan denklem üç dakikada da kurulmuyor, ama o üç dakikada iki kolay soru çözülebiliyordu. Geri dönüş için de plan yap; işaretlenmiş soruları en sonda değil, kolay soruları bitirir bitirmez almak daha iyi sonuç veriyor çünkü zihin hâlâ o konuda. İşaretlerken de neden bıraktığını tek harfle yaz: kuramadım mı, uzun mu geldi. Dönüşte bu harf hangi soruya önce bakacağını söylüyor ve karar vermek için soruyu yeniden okuman gerekmiyor.

Sınav bağı ve araçlar

TYT matematik 40 soru ve problemler bunun içinde hem sayıca hem zaman olarak büyük yer tutuyor. Kalıp ezberiyle bu bölümde belli bir yere kadar geliniyor, sonrası kurma becerisi istiyor. Kendi çözdüğün soruların fotoğrafını ya da not defterini soruya çevirmek istersen WeSolve+ bunu senin materyalinden üretiyor, hazır bir bankadan değil. Problem çalışırken konu konu değil karışık çöz. Aynı tipten yirmi soru arka arkaya çözmek kolay hissettiriyor ama sınavda sorular karışık geliyor ve tanıma becerisi orada ölçülüyor.

Yazan: Mert Erarslan (Sınav hazırlığı ve konu rotaları)

Son güncelleme: 2026-08-19 · Yapay zeka desteğiyle hazırlandı, yayımdan önce elden geçirildi.